کتابخانه الکترونیکی

در عصر حاضر با ظهور شاخه های جدید علم و گسترش شاخه های موجود و نیز رشد تعداد دانشجویان و محققان، کتابخانه های سنتی دیگر به تنهایی گنجایش نگهداری حجم عظیم کتابهای موجود و نیز توان پاسخگویی به خیل افراد متقاضی استفاده کننده از این منابع را ندارند.
در کتابخانه های سنتی در زمان واحد تنها یک نفر می تواند از یک جلد کتاب استفاده نماید. به عبارت دیگر به هر نفر متقاضی یک عنوان کتاب، می بایست یک جلد از آن در کتابخانه موجود باشد که این مساله در عمل غیر ممکن می باشد. از سوی دیگر در کتابخانه های سنتی مشکلاتی از قبیل محدودیت فضای نگهداری و گسترش آن و خطر حوادثی مانند : آتش سوزی، زلزله، جنگ و ... همواره وجود دارد.
یکی از کاربردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات که می تواند نقش مهمی در زمینه گسترش ارائه و اشتراک منابع و اطلاعات داشته باشد، کتابخانه الکترونیکی می باشد. در این نوع کتابخانه محدودیت های کتابخانه های سنتی تا حد بسیار زیادی از بین رفته بطوریکه مشکلاتی از قبیل محدودیت استفاده همزمان از یک منبع، فضای فیزیکی مورد نیاز ، استهلاک کتابها و ... تقریبا از بین رفته اند.
نکته دیگر در زمینه کتابخانه های الکترونیکی، بحث حقوق پدید آورندگان یا به عبارت دیگر قانون “کپی رایت” است. با توجه به اینکه در این نرم افزار، اعضای کتابخانه الکترونیکی دقیقا همان اعضای کتابخانه سنتی بوده و بحث ارائه این سیستم به عموم مردم مد نظر نیست، بنابراین مغایرتی با این قانون نیز وجود نخواهد داشت.

قابلیتهای سیستم کتابخانه الکترونیکی کارا

با توجه به نیازهای موجود در کتابخانه های الکترونیکی، ابزار طراحی شده برای سیستم کتابخانه الکترونیکی “کارا” به خوبی کلیه فرآیندهای ثبت کتابها، ثبت اطلاعات کاربران، مطالعه کتابها، جستجو در اسناد و ... را در اختیار کاربران و مدیران سیستم قرار می دهد. بخشی از توانمندیهای این سیستم عبارتند از :
مدیریت کتابها
 نگهداری مشخصات شناسنامه ای (کتاب شناسی) کتاب مانند: عنوان، نویسنده، ISBN، سال نشر، ناشر، موضوع و وضعیت ظاهری
 ورود اطلاعات کتابها
 نگهداری محتویات کتابها بصورت PDF و به تفکیک فصلها
 نگهداری کلیه عملیات انجام شده بر روی هر کتاب (Logging)
 اضافه، ویرایش و حذف کتاب (Book Management)

مدیریت کاربران
 ثبت، ویرایش و حذف کاربران سیستم براساس سطوح دسترسی مورد نیاز
 ثبت، ویرایش و حذف سطوح دسترسی برای کاربران
 کنترل و گزارش گیری از کلیه عملیات کاربران سیستم با توجه به زمان و نوع عملیات انجام شده
جستجو
 جستجوی مشخصات شناسنامه ای (کتاب شناختی کتاب)
 جستجو در متن کتاب (Full Text Searching)
 جستجوی ترکیبی (جبر بول)
 گزارشگیری از عملکرد و دسترسی کاربران سیستم
 ذخیره جستجوها برای استفاده های بعدی
مطالعه کتاب
 کاربران قادر خواهند بود کتاب یا کتابهای مورد نظر خود را بصورت یکجا و یا به صورت فصل به فصل دریافت نموده و مطالعه نمایند. کلیه محتوای ارائه شده به کاربران در قالب پرونده های PDF بوده و امکان جستجو در هنگام مطالعه نیز در اختیار کاربر قرار داده خواهد شد.
لازم به ذکر است کلیه پرونده های مربوط به متن کتابها حفاظت شده بوده و امکان چاپ و ذخیره نمودن آنها وجود ندارد.
مدیریت محتوای پایگاه
 به علت مبتنی بر وب بودن سیستم کتابخانه الکترونیکی، این سیستم، امکان مدیریت محتوا و ساختار سایت (Content Management System) را بصورت کامل و مبتنی بر وب در اختیار شما قرار خواهد داد. با استفاده از این قابلیت شما در کنار کتابخانه الکترونیکی خود قادر به ایجاد و مدیریت وب سایت اطلاع رسانی نیز خواهید بود.
سیستم تولید گزارش
 مدیر سیستم قادر خواهد بود کلیه گزارشهای مورد نیاز خود را با استفاده از ابزار تولید گزارش که در سیستم تعبیه شده است ، بدون نیاز به دانش فنی خاصی تهیه نموده و جهت استفاده های بعدی ذخیره نماید.
پایداری و قدرت اجرا
 با توجه به استفاده از پیشرفته ترین تکنیکهای برنامه نویسی و نیز استفاده از فناوری Net. سیستم دارای پایداری بالا و سرعت بسیار مناسب می باشد و امکان سرویس دهی به تعداد بالای کاربران همزمان را به خوبی فراهم می سازد.

اتصال چند کتابخانه و اشتراک منابع

یکی از نیازهای کتابخانه بزرگ و کتابخانه های مرکزی ، دسترسی به اطلاعات زیر کتابخانه ها و کتابخانه های متصل به توسط کاربران بدون حضور فیزیکی در کتابخانه زیر مجموعه می باشد. این قابلیت از سیستم مدیریت کتابخانه الکترونیکی کارا، این امکان را به کاربران یک کتابخانه مجازی می دهد که بدون مراجعه به پایگاه یک کتابخانه مجازی دیگر، از درون سیستم جاری به منابع موجود در یک کتابخانه مجازی دیگر دسترسی هایی مانند جستجو در کتابها و مطالعه کتاب داشته باشند.
این امکان با استفاده از تکنولوژی XML Web Services پیاده سازی شده است. این تکنولوژی به علت استفاده از قالب XMl برای تبادل داده ها، امکان اجرای روالها را از راه دور، با سرعت بالا و با کمترین حجم تبادل داده و از طریق پروتکل استاندارد و همگانی HTTP فراهم می سازد. به همین منظور در سیستم کتابخانه مجازی واسطهایی برای ارائه این خدمات در نظر گرفته شده که سایر کتابخانه های مجازی (حتی نرم افزارهای دیگر) خواهند توانست با استفاده از آن از برخی امکانات سیستم کتابخانه الکترونیکی کارا استفاده نمایند.
نکته مهم در این سرویس امنیت سیستم می باشد. به علت ارائه این خدمات از طریق وب، احتمال خطر سوء استفاده یا خرابکاری در سیستم افزایش پیدا می کند. برای رفع این مشکل نیز تدابیر لازم و کافی اندیشیده شده و با تعیین سطوح دسترسی لازم و نیز کدگذاری داده های انتقالی ، جلوی این خطرات نیز گرفته خواهد شد.

امنیت سیستم کتابخانه الکترونیکی کارا

برای رفع مشکلاتی مانند سوء استفاده از اطلاعات موجود در سیستم و خرابکاری و دستکاری اطلاعات ، روالهای امنیتی ویژه ای در سیستم کتابخانه الکترونیکی کارا تعبیه شده است.
سطح بندی دسترسی ها
 دسترسي به اجزاي مختلف در نرم افزار اعم از اسناد موجود در سيستم و يا بخشهاي مديريتي آن بصورت مبتني بر نقش (Role Based) مي باشد. به عبارت ديگر هر کاربر در سيستم با توجه به نقشهايي که در سيستم براي او تعريف شده است به اجزاي مختلف در سيستم دسترسي خواهد داشت. نقشها در سيستم قابل تعريف بوده و براي هر يک از اجزا نقشهاي مجاز به دسترسي بطور جداگانه تعريف خواهند شد.
نگهداري کلمات عبور بصورت رمزگذاري شده
 کلمات عبور (Password) کاربران سيستم که در بانک اطلاعاتي نگهداري مي شوند با الگوريتم MD5 رمزگذاري شده و حتي در صورت دسترسي کاربران غير مجاز به آن، غير قابل استفاده مي باشند.
نگهداري اطلاعات کاربر جاري و اطلاعات جلسه در سرور
 اطلاعات کاربري که در حال حاضر مشغول به استفاده از سيستم مي باشد در يک شيء جلسه (Session Object) در سرور نگهداري مي شود و مقدار اين شيء در هر تقاضا (Request) بررسي مي شود. اين شيء داراي زمان اعتبار بوده و در صورت بدون استفاده ماندن پس از مدت معيني از بين مي رود و بدين شکل مانع از دسترسي و استفاده غير مجاز از اتصالات جلسه باز و بدون استفاده مي گردد.
جدا بودن مسير نگهداري فايلها از مسير ارايه خدمات وب نرم افزار
 فايلهاي الصاق شده به هر سند در مسيري مجزا از مسير فايلهاي قابل ارايه در سرويس دهنده وب (Web Publishing Directory) نگهداري مي شوند. به عبارت ديگر دسترسي به اين فايلها از طريق سرويس دهنده وب (WWW) و سرويس دهنده انتقال فايل (FTP) غير ممکن است. دسترسي کاربران مجاز به اين فايلها به واسطه نرم افزار و پس از اعتبارسنجي هاي لازم صورت مي گيرد. طرز عمل سيستم براي ارائه فايل مورد نظر بدين شکل است که پس از اعتبارسنجي هاي لازم فايل مربوطه از مسيري که در آن نگهداري مي شود به يک مسير موقتي قابل ارائه در وب کپي مي شود. اين مسير موقت براي هر اتصال جلسه (Session) منحصر به فرد بوده و پس از اتمام و ازبين رفتن جلسه اين مسير و محتويات آن نيز از بين ميرود. بدين ترتيب هرگونه احتمال دسترسي غير مجاز از طريق سوريس وب و انتقال فايل حتي در صورت هک شدن آنها از بين مي رود.
قابليت محدود کردن دسترسي بر اساس IP درخواست کننده
 براي جلوگيري از دسترسي به سيستم از طريق محلهاي غير مجاز، سيستم قابليت تعريف محلهاي مجاز به دسترسي را داراست. اين دسترسي ها از طريق محدوده نشاني اينترنتي (IP Address) مبدا بررسي مي شود و در صورت عدم تطابق نشاني درخواست کننده با فهرست معرفي شده به عنوان مجاز، از دسترسي و ورود آنها به سيستم جلوگيري مي شود.
 

مزایای سیستم کتابخانه الکترونیکی نسبت به سیستم های مشابه

 مبتني بودن بر وب (Web Based) بصورت کامل
تمام بخشهاي اين سيستم به صورت کاملا مبتني بر وب بوده و قابل دسترسي همزمان توسط تعداد نامحدودي (در تئوري) کاربر و از هر نقطه اي از جهان خواهد بود.
 برخورداري از سيستم مديريت محتوي (Content Management System)
با استفاده از اين قابليت مدير سيستم مي تواند به راحتي ساختار و محتويات پايگاه اطلاع رساني کتابخانه مجازي را بصورت برخط (Online) و بدون نياز به دانش فني خاص تغيير دهد.
 زيبايي ظاهري و کاربري آسان
اين سيستم نسبت به ساير سيستم هاي مشابه داراي ظاهري زيباتر و کاربر پسندتر بوده و استفاده و درک آن توسط کاربر بسيار ساده است. مديريت اين سيستم نيز بسيار ساده و بوسيله کاربران غير تخصصي به راحتي قابل انجام است.
 نگهداري همه کتابها بصورت يک شکل و يکپارچه در قالب PDF
تمام کتابها و مجلات به يک شکل واحد و يکپارچه تبديل شده و در قابل فايلهاي PDF نگهداري خواهد شد. اين قالب فايل امکان نگهداري تمام صفحات يک فصل از کتاب در يک فايل و نيز مشاهده آن بصورت کاملا مشابه اصل را نيز فراهم مي نمايد.
 قابليت جستجو در متن اسناد علاوه بر مشخصات کتاب شناختي
مهمترين قابليت و برتري اين سيستم نسبت به تمامي سيستمهاي مشابه، برخورداري اين سيستم از قابليت جستجو در متن کتاب مي باشد. اين کار با اسکن اصل کتاب و تبديل آن به يک تصوير و سپس تبديل تصوير بدست آمده به متن قابل جستجو (OCR) امکان پذير خواهد شد.
 سرعت بسيار بالاي جستجو در اسناد
به علت تبديل اسناد به PDF و نگهداري آنها بصورت فايل بر روي ديسک سخت، و نيز انديس گذاري (Indexing) بر روي اين فايلها سرعت جستجو در متن اين اسناد به شکل قابل ملاحظه اي بالاتر خواهد رفت.
 نياز به حجم فيزيکي کمتر جهت نگهداري اسناد
با توجه به اينکه سيستم قابليت جستجو در متن کتاب را دارا خواهد بود، نياز به نگهداري داده هاي اضافي در کنار متن کتاب به منظور افزايش قابليت جستجو از بين خواهد رفت و تنها متن کتاب به همراه اقلام داده اي بسيار محدودي در سيستم نگهداري شده و در نتيجه حجم داده هاي ذخيره شده بسيار کاهش خواهد يافت.